Kiedy pacjent przeżywa zatrzymanie akcji serca, uwaga personelu medycznego skupia się, co zrozumiałe, na nim samym. Jednak niemal w każdym przypadku w szpitalu — albo w domu, albo w pracy — znajduje się jeszcze ktoś, kto był świadkiem tego, co się wydarzyło, kto być może przeprowadził resuscytację krążeniowo-oddechową i kto od chwili zatrzymania akcji serca funkcjonuje na adrenalinie. Ta osoba jest współocalałym. A w zdecydowanej większości przypadków nikt nie zapytał jej, jak się czuje.
Niniejsza strona jest przeznaczona dla pracowników służby zdrowia, podmiotów zlecających opiekę oraz personelu paramedycznego zajmującego się osobami, które przeżyły zatrzymanie akcji serca. Przedstawia ona argumenty przemawiające za proaktywnym identyfikowaniem i wspieraniem osób bliskich osób, które przeżyły zatrzymanie akcji serca, podsumowuje dostępne dowody naukowe, wskazuje, na co należy zwracać uwagę podczas kontaktów klinicznych, oraz udostępnia praktyczne materiały — w tym zalecany dokument informacyjny, który można pobrać poniżej.
Kim są współocaleni?
Organizacja SCA UK używa terminu „współocalały” w odniesieniu do każdej osoby, na którą znaczący wpływ miało zatrzymanie krążenia u innej osoby. Obejmuje to partnerów i małżonków (zwłaszcza tych, którzy przeprowadzili resuscytację krążeniowo-oddechową), rodziców, dzieci, rodzeństwo, bliskich przyjaciół, osoby postronne, które podjęły interwencję, oraz ratowników-amatorów. Standardy jakości RCUK dotyczące opieki i rehabilitacji osób, które przeżyły zatrzymanie krążenia — opublikowane w 2024 roku i popierane przez SCA UK — używają terminu „kluczowi wspierający” i wyraźnie uwzględniają ich w zakresie tych standardów. Oba terminy są w praktyce klinicznej używane zamiennie.
Osoby, które przeżyły wraz z bliskimi, nie stanowią niewielkiej ani marginalnej grupy. Biorąc pod uwagę, że większość przypadków zatrzymania akcji serca poza szpitalem ma miejsce w domu oraz że w Wielkiej Brytanii rośnie odsetek osób postronnych przeprowadzających resuscytację krążeniowo-oddechową, większość osób, które przeżyły zatrzymanie akcji serca, trafia do szpitala po reanimacji przeprowadzonej przez kogoś, kto je kocha. Doświadczenie tej osoby — oraz jej późniejsza trajektoria psychologiczna — to kwestia kliniczna, a nie wyłącznie osobista.
Dowody na wpływ współocalałych
Obciążenie psychiczne, z jakim borykają się osoby współprzeżywające, jest dobrze udokumentowane, choć wciąż w niewielkim stopniu znajduje odzwierciedlenie w rutynowej praktyce klinicznej. Do najważniejszych wniosków płynących z literatury należą:
- Wskaźniki występowania zespołu stresu pourazowego (PTSD), lęku i depresji wśród osób bliskich ofiar są zasadniczo porównywalne z tymi obserwowanymi u samych ofiar, przy czym niektóre badania wskazują, że w miesiącach następujących po zdarzeniu wskaźniki występowania PTSD wśród osób bliskich ofiar wynoszą 20–40%.
- Partnerzy, którzy przeprowadzili resuscytację krążeniowo-oddechową, borykają się ze szczególnie dużym obciążeniem psychicznym. Sam fizyczny akt reanimacji bliskiej osoby wywołuje silne, natrętne wspomnienia, a paradoksalne reakcje związane z poczuciem winy — w tym poczucie winy nawet w przypadku, gdy osoba ta przeżyła — są powszechne i mają znaczenie kliniczne.
- Lęk wyprzedzający — uporczywy, charakteryzujący się nadmierną czujnością strach przed nawrotem choroby — występuje u większości osób współprzeżywających chorobę i często utrzymuje się po upływie 12 miesięcy bez zastosowania odpowiednich środków.
- Przejście z roli partnera lub członka rodziny do roli nieformalnego opiekuna stanowi poważne źródło stresu, zaburzeń tożsamości i izolacji społecznej, zwłaszcza gdy następuje to gwałtownie i bez wsparcia.
- Nieleczony stres u osób bliskich ocalałym wiąże się z gorszymi wynikami terapeutycznymi u samych ocalałych. Kiedy najbliżsi ocalałego borykają się z trudnościami, środowisko relacyjne — które ma kluczowe znaczenie dla powrotu do równowagi psychicznej — ulega pogorszeniu dla obu stron.
CARESearch Hub to ogólnodostępne, stale aktualizowane repozytorium dowodów naukowych dotyczące wyników leczenia osób, które przeżyły zatrzymanie akcji serca, w tym następstw psychologicznych i międzyludzkich; stanowi ono przydatny punkt wyjścia dla specjalistów poszukujących bardziej szczegółowych informacji opartych na dowodach naukowych.
Co mówią standardy jakości RCUK
W standardach jakości dotyczących opieki nad osobami, które przeżyły chorobę (RCUK Survivorship Quality Standards ) z 2024 r. wyraźnie zaznaczono, że osoby wspierające — określane jako kluczowi opiekunowie — powinny być uwzględniane w ocenie stanu pacjenta w momencie wypisu ze szpitala oraz w dalszej opiece. W szczególności standardy te zalecają:
- Ocena przed wypisaniem ze szpitala, uwzględniająca potrzeby psychologiczne i praktyczne kluczowych osób wspierających, a także potrzeby osoby, która przeżyła traumę
- Trzymiesięczna opieka następcza obejmująca ocenę sytuacji oraz skierowanie do dalszej pomocy dla kluczowych osób wspierających, które przeżywają trudności emocjonalne
- Długoterminowa możliwość ponownego skorzystania z usług przez kluczowych osób wspierających w przypadku pojawienia się nowych trudności, przy uwzględnieniu faktu, że cierpienie nie zawsze ujawnia się od razu
Standardy te stanowią znaczący krok naprzód. Jednak ich wdrażanie nadal przebiega nierównomiernie, a wiele osób, które przeżyły raka, zgłasza się obecnie do organizacji SCA UK, nie mając za sobą żadnego formalnego badania psychologicznego ani propozycji dalszej opieki na żadnym etapie swojej ścieżki opieki. Istnieje znaczna rozbieżność między standardem a rzeczywistością — a specjaliści na każdym etapie tej ścieżki mają szansę ją zniwelować.
Rozpoznawanie trudnych przeżyć u osób bliskich osób, które przeżyły, podczas konsultacji klinicznych
Cierpienie osób towarzyszących pacjentowi często pozostaje niezauważalne przy łóżku chorego. Podczas wizyt w placówkach medycznych osoby te często działają w trybie funkcjonalnym i praktycznym — zadają pytania, robią notatki, koordynują opiekę — i mogą nie sprawiać wrażenia osób cierpiących, nawet jeśli tak właśnie jest. Na tę sytuację wpływa kilka czynników:
- Osoby bliskie ofiarom często nie czują, że mają prawo odczuwać własny niepokój, i mogą aktywnie go bagatelizować, gdy ktoś je o to zapyta, zwłaszcza jeśli ofiara jest obecna
- W systemie opieki zdrowotnej rzadko tworzy się osobną przestrzeń, w której osoby towarzyszące osobom chorym mogłyby zostać bezpośrednio zapytane o swoje własne doświadczenia — pytania są zazwyczaj kierowane do pacjenta
- Osoby, które przeżyły traumę, mogą nie uznawać swoich objawów za istotne z klinicznego punktu widzenia — nadmierną czujność, natrętne wspomnienia i zaburzenia snu mogą przypisywać raczej zwykłym zmartwieniom niż traumie
- W przypadkach, w których przeprowadzono resuscytację krążeniowo-oddechową, poczucie winy i wstydu może utrudniać ujawnienie tej informacji; osoby, które również przeżyły zdarzenie, mogą obawiać się, że zostaną odebrane jako osoby pragnące zwrócić na siebie uwagę kosztem osoby, która przeżyła
Proste, bezpośrednie pytanie — zadane, jeśli to możliwe, osobno od pacjenta — może mieć ogromne znaczenie: „Jak sobie radzisz w tej całej sytuacji? Nie jako opiekun, ale jako osoba, która przeżyła coś naprawdę przerażającego”. Traktowanie tego pytania jako czegoś naturalnego, a także niepokoju, jaki może ono ujawnić, jest samo w sobie działaniem terapeutycznym.
Do krótkich, sprawdzonych narzędzi przesiewowych, które nadają się do stosowania u osób współprzeżywających, należą: GAD-7 (lęk uogólniony), PHQ-9 (depresja) oraz PCL-5 (karta kontrolna PTSD). Są one rutynowo stosowane w wielu ośrodkach rehabilitacji kardiologicznej i można je w prosty sposób wykorzystać w przypadku osób współprzeżywających.
Podejście uwzględniające traumę w opiece nad współosobami, które przeżyły traumę
Zrozumienie trudności przeżywanych przez współosoby, które doświadczyły traumy, z perspektywy podejścia uwzględniającego traumę — zadawanie pytania „co ci się przydarzyło?”, a nie „co jest z tobą nie tak?” — zmienia zarówno charakter rozmów klinicznych, jak i adekwatność stosowanych interwencji. Opieka uwzględniająca traumę nie jest konkretną metodą terapeutyczną; stanowi ona ramy określające sposób, w jaki służby odnoszą się do osób, które doświadczyły przytłaczających wydarzeń. Jej podstawowe zasady — bezpieczeństwo, wiarygodność, współpraca, wzmacnianie pozycji oraz wrażliwość kulturowa — mają zastosowanie zarówno w przypadku współocalałego podczas sześciotygodniowej wizyty ambulatoryjnej, jak i podczas każdego innego spotkania klinicznego.
W styczniu 2026 roku organizacja Imroc — zarejestrowana organizacja charytatywna kierująca się doświadczeniem osób dotkniętych problemami i poświęcona poprawie opieki nad osobami z zaburzeniami zdrowia psychicznego — opublikowała dokument informacyjny autorstwa Anny Cheetham i Katie Mottram pt. „Opieka uwzględniająca traumę i reagująca na traumę: wprowadzenie”. Dokument ten stanowi wyczerpujące, przystępne i oparte na podstawach klinicznych wprowadzenie do praktyki uwzględniającej traumę, obejmujące neurobiologię traumy, model 4R (uświadomienie, rozpoznanie, reagowanie, przeciwdziałanie ponownej traumatyzacji), traumę w organizacjach oraz kluczową rolę bezpieczeństwa relacyjnego w procesie powrotu do zdrowia. Jest to obecnie najbardziej przystępny dokument poświęcony podejściom uwzględniającym traumę w kontekście zdrowia psychicznego w Wielkiej Brytanii, który ma bezpośrednie zastosowanie w sytuacji osób, które przeżyły zatrzymanie krążenia.
Organizacja SCA UK poleca tę publikację wszystkim specjalistom pracującym z osobami, które doświadczyły przemocy, oraz ich bliskimi. Można ją bezpłatnie pobrać poniżej, za zgodą autorów i wydawnictwa Imroc. Inne publikacje wydawnictwa Imroc są dostępne na stronie imroc.org/publications.
Pobierz: Opieka uwzględniająca traumę i dostosowana do potrzeb osób po traumatycznych przeżyciach
Opieka uwzględniająca traumę i reagująca na traumę: wprowadzenie — Anna Cheetham i Katie Mottram. Wydane przez Imroc, styczeń 2026 r.
Kierowanie osób, które wspólnie przeżyły traumę, do odpowiednich źródeł wsparcia
W przypadku stwierdzenia trudności u współosób przeżywających żałobę, do dalszego skierowania odpowiednie są następujące źródła pomocy:
- SCA UK — Strona poświęcona współosobom, które przeżyły chorobę — stworzona specjalnie dla osób bliskich osób chorych, opisująca ich doświadczenia oraz wskazująca, gdzie mogą znaleźć wsparcie. Nadaje się do przekazania w momencie wypisu ze szpitala lub podczas wizyty kontrolnej.
- Ulotka „I Care” — bezpłatny materiał w formacie PDF przygotowany przez SCA UK dla partnerów, członków rodziny i przyjaciół osób, które przeżyły zatrzymanie akcji serca. Przeznaczona do rozdawania w momencie wypisu ze szpitala.
- Ulotka „Łańcuch przeżycia” — przeznaczona dla osób, które były świadkami lub brały udział w próbie resuscytacji, w tym dla ratowników spośród osób postronnych.
- Terapie rozmowowe w ramach NHS — w większości regionów Anglii istnieje możliwość samodzielnego zgłoszenia się; terapia ta jest odpowiednia dla osób bliskich osób chorych, spełniających kryteria lęku, depresji lub zespołu stresu pourazowego (PTSD).
- Carers UK — dla osób, które przeżyły chorobę i przyjęły na siebie rolę opiekuna, zawierająca wskazówki dotyczące oceny potrzeb opiekunów oraz przysługujących im uprawnień.
- Społeczność SCA UK — wzajemne wsparcie dla osób współprzeżywających i osób, które przeżyły. Wiele osób współprzeżywających opisuje więź ze społecznością jako najważniejszy czynnik w procesie własnego powrotu do zdrowia.
Współpraca z SCA UK
Organizacja SCA UK wspiera zespoły kliniczne w uwzględnianiu kwestii współosób, które przeżyły chorobę, w ich ścieżkach opieki. Możemy zapewnić materiały informacyjne do rozdania pacjentom w momencie wypisu ze szpitala, wnieść głos osób z własnym doświadczeniem do prac nad usprawnianiem usług oraz wspierać szkolenia personelu dotyczące potrzeb współosób, które przeżyły chorobę. Jeśli chcesz porozmawiać o tym, jak możemy współpracować, odwiedź naszą stronę „Bridging the Gap” lub skontaktuj się z nami bezpośrednio.
Zobacz też: Standardy jakości opieki po zatrzymaniu krążenia RCUK · CARESearch Hub · PPIE — zaangażowanie pacjentów i społeczeństwa · Bridging the Gap · Uraz psychiczny po zatrzymaniu krążenia